Słowniczek podstawowych pojęć:
Matka Boża Hodegetria - Matka Boża Wskazująca Drogę - przedstawienie Matki Bożej trzymającej na lewej ręce Chrystusa i prawą ręką wskazującej na Niego. Chrystus wznosi rękę w geście błogośławieństwa
Matka Boża Eleusa (Umilenije) - Matka Boża Miłująca - przedstawienie Matki Bożej pochylającej głowę i tulącej policzek Chrystusa, który dodatkowo obejmuje Matkę za szyję.
Matka Boża Galaktotrofusa - Matka Boża Karmiąca (łac. Maria lactans) - przedstawienie Matki Bożej trzymającej w ramionach Dzieciątko i karmiącej je piersią
Matka Boża Tricheirousa - Matka Boża Trójręka (ros. Trojeruczyca) - przedtawienie Matki Bożej z dodatkową, trzecią ręką. Maria obejmuje Dzieciątko, a trzecia ręka namalowana jest najczęściej u dołu kompozycji
Chrystus Pantokrator - Chrystus Wszechwładca, Pan Wszystkiego - przedstawienie Chrystusa jako Władcy i Sędziego Wszechświata
Chrystus Emmanuel (hebr. Bóg jest z nami) - przedstawienie Chrystusa w wieku dziecięcym
Mandylion (gr. chusta, całun) - przedstawienie Chrystusa "nie ręką ludzką stworzone", ukazujące samą głowę Zbawiciela
Deesis (łac. modlitwa, prośba) - kompozycja, w której centralną postacią jest Chrystus, a po Jego bokach Matka Boża i Jan Chrzciciel. Różne warianty Deesis (m.in. Wielkie Deesis) dopuszczały również dodanie kolejnych postaci, m.in. archaniołów, swiętych, apostołów i męczenników.
Opisy poszczególnych ikon::
Chrystus Zbawiciel i Dawca Życia (HF-002). Oryginał ikony pochodzi z XIV w. Formalnie nawiązuje do ikonografii Pantokratora, jednak łagodny wyraz twarzy Zbawiciela podkreśla ideę odkupienia grzechów ludzkości.
Chrystus Pantokrator (HF-006). Oryginał ikony pochodzi z VI w. Piękne, uduchowione, a zarazem majestatyczne przedstawienie Chrystusa z bogato zdobionym Ewangeliarzem w dłoni.
Matka Boża Nieustającej Pomocy (HF-003). Oryginał ikony pochodzi z XIV w. Ikona zwana również Matką Bożą Bolesną ukazuje cztery święte postacie: Matkę Bożą, Dzieciątko Jezus oraz archaniołów: Michała i Gabrela.
Matka Boża Włodzimierska (HF-005). Oryginał ikony pochodzi z początku XV w. Mimo bijącej z ikony wzajemnej miłości, twarz Matki Bożej ma wyraz melancholii, a nawet smutku, na skutek przeczucia przyszłego losu Chrystusa.
Św. Rodzina (HF-004). Oryginał ikony pochodzi z końca XVIII w. Ciekawe przedstawienie Św. Rodziny (stosunkowo rzadko na ikonach uwieczniano św. Józefa) z bardzo bogatą symboliką.
Matka Boża Częstochowska (HF-013). Oryginał ikony pochodzi z drugiej połowy XIV w. Jeden z najsłynniejszych w Polsce wizerunków Matki Bożej, będący wariantem Hodegetrii.
Archanioł Michał (HF-001). Oryginał ikony pochodzi z początku XV w. Charakterystyczne dla stylu Andrieja Rublowa przedstawienie wizerunku emanującego zarówno siłą jak i łagodnością.
Chrystus i Św. Menas (HF-033). Oryginał ikony pochodzi z VI w. Ikona w symboliczny sposób ukazuje Chrystusa biorącego w opiekę św. Menasa, męczennika. Tzw. "Ikona Przyjaźni".
Matka Boża Jarosławska (HF-009). Oryginał ikony pochodzi z połowy XV w. Obok Matki Bożej Włodzierskiej i Matki Bożej Dońskiej jedno z piękniejszych przedstawień Matki Bożej Glykofilusy.
Jan Chrzciciel Anioł Pustyni (HF-008). Oryginał ikony pochodzi z XVII w. Jeden z bardziej popularnych na Wschodzie wizerunków Jana Chrzciciela (Jana Prodromosa) ukazanego z anielskimi skrzydłami i z rotulusem w dłoni.
Chrystus Tronujący (HF-045). Oryginał ikony pochodzi z XVI w. Charakterystycne przedstawienie Zbawiciela, który z godnością zasiada na tronie. Ikona znana także jako Król Królów i Sędzia (przkazujący Słowo Boże).
Krzyż Św. Franciszka. Oryginał ikony krzyża pochodzi z XII w. Bogata w zdobienia i symbolikę ikona krzyża najbardziej znana jest właśnie pod nazwą Krzyż Św. Franciszka.
Św. Jerzy Zabijający Smoka (HF-023). Oryginał ikony pochodzi z początku XVI w. Św. Jerzy, zgodnie z legendą, zabija smoka, będącego symbolem wszelkiego zła. W prawym górnym rogu widać dłoń Boga.
Trójca Święta (HF-007). Oryginał ikony pochodzi z pierwszej połowy XV w. Uważana za jedno z najdoskonalszych przedstawień tematu, stanowi worzec dla innych obrazów Trójcy Swiętej.
Jan Chrzciciel Na Pustyni (HF-014). Oryginał ikony pochodzi z przełomu XIV i XV w. Przedstawienie Jana Chrzciciela nawołującego do nawrócenia i żalu za grzechy (oprócz symboliki gestów świadczy o tym również tekst z rotulusu).
Matka Boża Hodegetria (HF-021). Oryginał ikony pochodzi z pierwszej połowy XVIII w. Matka Boża Hodegetria (czyli Wskazująca Drogę) z Dzieciątkiem i archaniołami - przedstawienie całopostaciowe.
Matka Boża Tricheirousa (HF-043). Oryginał ikony pochodzi z XIX wieku. Ciekawe przedstawienie Matki Bożej z trzema rękami. U dołu przedstawiony jest Stefan I Nemania oraz jego syn - Sawa.
Matka Boża Jerozolimska (HF-060). Oryginał ikony pochodzi z Nowogrodu, z XV lub XVI wieku.
Zbawiciel z Mokrą Brodą (HF-032). Oryginał ikony pochodzi z XV w. Rzadki typ ikony ściśle związany z ikonami nowogrodzkimi. Typ ikony zwany Mandylionem (wizerunek "nie ręką ludzką stworzony")
Zstąpienie Chrystusa do Otchłani (HF-026). Oryginał ikony pochodzi z połowy XV w. Pięknie przedstawiona postać zmartwychwstałego Chrystusa, który wyciąga rękę do błagającego go o pomoc Adama.
Zdjęcie Chrystusa z Krzyża. Oryginał ikony pochodzi z drugiej połowy XVII w. Ikonę tę charakteryzują przede wszystkim mocno przekształcone tradycyjne formy.
Ukrzyżowanie Chrystusa (HF-041). Oryginał ikony pochodzi z połowy XVII w. Z lewej strony uwieczniono postać Matki Bożej wraz z towarzyszkami, z prawej natomiast św. Jana oraz centuriona.
Św. Łukasz Ewangelista (HF-011). Oryginał ikony pochodzi z końca XVIII w. Św. Łukasz przedstawiony wraz ze swym symbolem, którym jest uskrzydlony wół ukazany w górze ikony wśród chmur.
Maria i Św. Jan Ewangelista (HF-065). Oryginał ikony pochodzi z XIV w. Maria, pogrążona w smutku, ze skupieniem wsłuchuje się w słowa św. Jana. Obie postacie kontrastują ze złotym tłem.
Chrystus i Maria Magdalena (HF-027). Oryginał ikony pochodzi z połowy XVI wieku. Bardzo popularna na Zachodzie scena spotkania Chrystusa i Marii Magdaleny w poranek wielkanocny.
Matka Boża Orędowniczka (HF-067). Oryginał ikony pochodzi z końca XII w. Słynna ikona przedstawiająca Matkę Bożą Orędowniczkę nazywana jest jednak także Eleusą (Matką Bożą Litościwą).
Matka Boża Galaktotrofusa (HF-040). Oryginał ikony pochodzi z XVII w. Ikona zwana inaczej ikoną Matki Bożej Karmiącej. Najwcześniejszy wizerunek z takim przedstawieniem Matki Bożej z Dzieciątkiem pochodzi z III w.
Matka Boża Hodegetria (Twer). Oryginał ikony pochodzi z pierwszej połowy XV w. Jeden z wariantów Hodegetrii (Tej, Która Wskazuje Drogę) - tradycyjnie z frontalnie przedstawionymi postaciami w centrum.
Św. Paraskewa (HF-047). Oryginał ikony pochodzi z XVI w. Św. Paraskewa - słynna chrześcijańska męczennica jest symbolem wiary w Chrystusa, siły i nieugiętości.
Trzej Wielcy Męczennicy - Patroni. (HF-029) Oryginał ikony pochodzi z XV w. Św. Prokopiusz - patron ludzi chorych i cierpiących, św. Nikita - patron chorych dzieci, św. Eustafiusz - patron dzieci zaginionych bez wieści.
Św. Mikołaj Cudotwórca (HF-081). Oryginał ikony pochodzi z połowy XIII w. Ciekawe przedstawienie Św. Mikołaja z nieco łagodniejszymi niż zwykle rysami twarzy oraz z mniej zmarszczonym czołem.
Św. Mikołaj Zaryjski (HF-034). Oryginał ikony pochodzi z początku XVI w. Św. Mikołaj otoczony jest przez szesnaście obrazków przedstawiających sceny z życia wielkiego świętego.
Cud Archanioła Michała (HF-024). Oryginał ikony pochodzi z XVII w. Ikona opisuje legendę, w której Archanioł Michał w cudowny sposób uratował pewnego mężczyznę i ukarał złoczyńcę przebijając mieczem.
Zwiastowanie (HF-020). Oryginał ikony pochodzi z początku XIV w. Ikona przedstawia bardzo kontrastującą dynamiczną sylwetkę Archanioła Gabriela z emanującą spokojem Marią.
Prokopiusz i Joan Ustiużski (Jurodiwi). Oryginał ikony pochodzi z przełomu XVII i XVIII w. "Jurodiwi", czyli "Szaleńcy Boży". Prokopiusz i Joan żyli jako jurodiwi i zmarli w Ustiugu. i jego okolicach.
Św. Flor i Ławr. Oryginał ikony pochodzi z drugiej połowy XV w. Święci Flor i Ławr przedstawieni zostali wraz z Archaniołem Michałem, który obdarował ich dwoma rumakami - karym i siwym.
Wskrzeszenie Łazarza (HF-037). Oryginał ikony pochodzi z przełomu XVI i XVII w. Chrystusa wskrzesza Łazarza. U stóp Zbawiciela dziękujące za wskrzeszenie brata, Maria i Marta.
Sobór Apostolski. Oryginał ikony pochodzi z końca XV w. W medalionie u góry ikony przedstawiony jest Chrystus - czuwający, błogosławiący i nakazujący swym Apostołom szerzenie Słowa Bożego.
Św. Szymon Słupnik (HF-031). Oryginał ikony pochodzi z XVII w. Ikona przedstawia Św. Symeona Stylitę, czyli Szymona Słupnika - najbardziej znanego stylitę (tzw. świętym na kolumnie).
Chrystus Święte Milczenie (HF-068). Oryginał ikony pochodzi z drugiej połowy XVI w. Wizerunek młodego Chrystusa z wpisaną w nimb gwiazdą symbolizującą zarazem człowieczą jak i boską naturę Zbawiciela.
Chrzest Chrystusa (HF-030). Oryginał ikony pochodzi z drugiej połowy XVIII w. Ciekawe przedstawienie z bogiem rzek jako Jordanem oraz nimfą wodną dosiadającą potwora jako symbolem morza.
Czterej Święci Wojownicy. Oryginał ikony pochodzi z XVII w. Czterej Święci wojownicy przedstawieni na tej ikonie to kolejno: Św. Demetriusz, Św. Jerzy, Św. Artemiusz i Św. Prokopiusz.
Najświętsza Maria Panna (HF-062). Oryginał ikony pochodzi z XVI wieku, obecnie znajduje się w Muzeum Puszkina w Moskwie. Bardzo ciekawe przedstawienie Najświętszej maryi Panny w stosunkowo nietypowym, bardzo realistycznym ujęciu popiersiowym. Warto zwrócić uwagę na szczegóły, o których P. Evdokimov w "Sztuce ikony, teologii piękna" pisał w taki oto sposób: "Punktem centralnym twarzy są oczy, od wewnątrz rozpromienia je ogień niebieski i to duch na nas patrzy. wąskie wargi pozbawione są zmysłowości (namiętności i łakomstwa), stworzone po to, aby śpiewać hymn uwielbienia, spożywać Eucharystię i dawać pocałunek pokoju. Wydłużone uszy słuchają ciszy. Nos jest zaledwie cienką krzywą linią".
Św. Paraskewia. Oryginał ikony pochodzi z przełomu XV i XVI w Św. Paraskewa Tyrnowska (zwana również Serbską) poświęciła swe życie w imię miłości Bożej, rezygnując z wszelkich wygód doczesnych. Całe swoje życie spędziła jako pustelniczka. W ikonografii wizerunek bardzo popularny na Wschodzie.
Chrystus - Spas w Siłach. Oryginał ikony pochodzi z XV w. Ikona Zbawiciela zwana Spas w Siłach jest jednym z podstawowych typów ikonograficznych, będąca centralnym wyobrażeniem w ikonostasach prawosławnych świątyń. Wizerunkowo zbliżona jest to Chrystusa Pantokratora (Wszechwładcy) oraz Chrystusa Tronującego.

bibliografia: K. Onasch, A.Schnieper, "Ikony. Fakty i Legendy"; E. Larchenko, "Novogrod Icons"; Kurt Weitzmann, "The Icon: Holy Images", P.Evdokimov, "Sztuka ikony, teologia piękna"